نمونه هایی از فقه امام رضا سری چهارم
نمونه هایی از فقه امام رضا سری چهارم
» کفارهی کسی که افطار میکند از طریق حلال و حرام
» اماله با مایع
» مسواک در ماه رمضان
» نیت سفر در شب
» روزهی مستحب قضا ندارد
» روزه در روز شک
» کسی که بر او قضای رمضان است
» روزهی مستحبی
» استحباب حج با مؤمنین
» انجام حج از جانب میت
» انجام حج به نیابت از جانب زنده
» احرام قبل از میقات
» گذشتن از میقات
عبدالسلام بن صالح هروی روایت کرده است که به حضرت رضا علیهالسلام گفتم: یابن رسول الله، از پدرانت روایت شده است دبارهی کسی که در ماه رمضان جماع یا افطار میکند سه کفاره است و همچنین از آنها روایت شده که یک کفاره است. کدام حدیث را ما بگیریم؟
فرمود: هر دو را. اگر مردی به حرام جماع کرد یا با حرام افطار نمود در ماه رمضان، سه کفاره دارد: آزاد کردن بنده، و دو ماه پی در پی روزه گرفتن، و شصت فقیر را اطعام کردن و قضای آن روز؛ و اگر به حلال ازدواج کرد یا با حلال افطار کرد، یک کفاره دارد و اگر فراموش کرده بود، چیزی بر او نیست [التهذیب، ج 1، ص 411.] .
طبق این روایت و روایات دیگری که از ائمهی هدی علیهمالسلام رسیده است فقهای امامیه فتوا دادهاند به اینکه اگر روزهدار با حرام در وسط روز افطار کرد، مثل اینکه شرب خمر کند یا مال غصب بخورد و مانند آن، بر او کفارهی حج واجب است و آن آزاد کردن بنده و روزهی دو ماه پی در پی و اطعام شصت بیچاره است، و اگر با مباح افطار کرد یا اینکه مثلا آب آشامید، بر او یکی از این کفارهها واجب است، هر کدام را که بخواهد.
اماله با مایع
احمد بن محمد بن ابینصر بزنطی میگوید که از امام رضا علیهالسلام سؤال کردم دربارهی مردی که در ماه رمضان اماله میکند. پس امام علیهالسلام فرمود: جایز نیست اماله کند [وسائل، ج 8، ص 39.] .
علمای امامیه بر اساس این روایت و روایات دیگری نظیر آن که از ائمهی اهل بیت علیهمالسلام رسیده است فتوا دادهاند که اماله با مایعات مبطل روزه است.
مسواک در ماه رمضان
موسی بن ابیالحسن رازی از ابیالحسن الرضا علیهالسلام روایت کرد که یکی از همنشینان او راجع به مسواک کردن در ماه رمضان پرسید، حضرت فرمود: جایز است.
یکی دیگر از آنها گفت: رطوبت مسواک پایین میرود. راجع به فرورفتن رطوبت مسواک علف چه میگویی؟
امام فرمود: آبی که مضمضه میکنی رطوبتش بیشتر از رطوبت مسواک است، پس اگر کسی گفت مضمضه کردن آب ناچار است به خاطر سنت، از مسواک هم ناچار است به خاطر سنت که جبرئیل برای آن بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شد [التهذیب، ج 1، ص 416.] .
و فقها به عدم فساد روزه در مسواک و اینکه این کار به صحت روزه ضرر نمیزند، فتوا دادهاند.
نیت سفر در شب
صفوان از امام رضا علیهالسلام طی حدیثی روایت میکند که فرمود: اگر کسی میخواهد برود نهروان و برگردد، باید از شب نیت سفر و افطار کند. پس اگر صبح شد و نیت نکرد بر سفر در شب، و بر او آشکار شد که قصد نکرده است، بعد از اینکه سفرش شروع شد، باید نمازش را شکسته بخواند و نباید آن روز روزهاش را افطار کند [همان مأخذ، ج 1، ص 416.] .
و در پرتو این روایت است که آیةالله خوئی فتوا داده است که مسافر ناچار باید در شب نیت سفر کند، پس اگر قصد نکرد و سفر کرد قبل از زوال، واجب است روزه را بگیرد و بعد قضای آن را به جا بیاورد.
روزهی مستحب قضا ندارد
مرزبان بن عمران میگوید: به امام رضا علیهالسلام گفتم من میخواهم مسافرت کنم، آیا میتوانم در آن ماهی که مسافرت کردم روزه بگیرم؟ فرمود: نه. گفتم: وقتی برگشتم قضا کنم؟ گفت: نه، همان طور که روزه نمیگیری همان گونه قضا هم نمیکنی [فروع کافی، ج 1، ص 167] .
و مانند این روایت روایتی است که سعد بن سعد اشعری از ابیالحسن الرضا علیهالسلام دارد که میگوید: از روزهی سه روز در ماه از امام علیهالسلام سؤال کردم که آیا در آن برای مسافر قضا هست؟ فرمود: نه [همان مأخذ، ص 198.] .
روزه در روز شک
محمد بن سنان روایت کرده است که از حضرت رضا علیهالسلام دربارهی روزهی روز شک سؤال کردم، فرمود: پدرم روزه میگرفت، پس روزه بگیر [المقنعه، ص 48.] .
وقتی شک کند در هلال ماه رمضان که آیا هلال است یا نه، امام علیهالسلام امر کرد که روزه بگیرند و نیت روزه همان گونه است که فقها ذکر کردهاند او نیت ماه شعبان را استحبابا بکند یا قضا از آنچه در ذمه دارد. وقتی آشکار شد که رمضان بوده است همان کافی است، و اما اگر روزه به نیت رمضان گرفت روزهاش باطل است [منهاج الصالحین، کتاب، کتاب الصوم.] .
کسی که بر او قضای رمضان است
فضل بن شاذان از حضرت رضا علیهالسلام در حدیثی روایت کرده است که گفت: اگر کسی بگوید چنانچه شخصی مریض شد یا در ماه رمضان مسافرت کرد و مسافرتش تمام نشد یا از مرضش تا ماه رمضان آینده بهبود نیافت چرا باید فدیه بدهد و قضا از او ساقط میشود و چنانچه بهبود یافت و یا در وطنش اقامت گزید چرا باید روزه را قضا بگیرد و نباید فدیه بپردازد، گفته شده است به دلیل این است که روزه در این ماه در آن سال بر او واجب بود. و اما کسی که بهبود نیافته است چون تمام سال بر او گذشته است و خدا او را مغلوب کرده و راهی برای اداء آن قرار نداده است، پس او نباید روزه بگیرد. همچنین تمام کسانی که خدا بر آنها مرضی را غالب کرده مانند شخصی که یک شب و روز بیهوش باشد قضای نمازهایش بر او واجب نیست، همان گونه که حضرت صادق علیهالسلام فرمود: «اگر خدا بر کسی مرضی را غالب کرد او عذر دارد». برای اینکه ماه داخل شد و او مریض است، پس نه در آن ماه روزه بر او واجب است و نه در آن سال، به علت مرضی که دارد، اما فدیه بر او واجب است چون او به منزلهی کسی است که روزه بر او واجب است و توان اداء آن را ندارد، پس فدیه بر او واجب است، همان گونه که خدای متعال فرموده است: «فصیام شهرین متتابعین من قبل ان یتماسا فمن لم یستطع فاطعام ستین مسکینا» [مجادله / 4.] ، و همچنین فرموده است: «ففدیة من صیام او صدقة او نسک». [بقره /196.] بنابراین خدا صدقه را در جای روزه قرار داده است وقتی روزه برای او مشکل است. پس اگر گفته شود کسی که نمیتوانست اکنون میتواند، گفته میشود چون ماه رمضان بعدی وارد شد فدیه بر او واجب میشود برای گذشته، زیرا او در موقعیتی است که روزه بر او واجب است به عنوان کفارهی دینی، چون قادر نیست پس فدیه بر او واجب است و وقتی فدیه واجب شد روزه ساقط میشود. پس روزه ساقط است و فدیه لازم. اگر در این بین او بهبود یافت (یعنی بین ماه رمضان گذشته و ماه رمضان حاضر) و ماه گذشته را روزه نگرفته باشد فدیه بر او واجب است به خاطر غفلت از آن و همچنین روزه به دلیل استطاعتش. اگر کسی ماه رمضان را از دست داد یا قسمتی از آن را به دلیل مریضی و عذری، و این تا ماه رمضان بعد ادامه داشت، نباید روزه بگیرد اما باید برای هر روزی مدی از طعام (750 گرم) صدقه بدهد. اما اگر ماه روزه را از دست داد بدون عذر مرض، بر او قضا و فدیه هر دو واجب است [منهاج الصالحین، ج 1، ص 284] .
روزهی مستحبی
اسماعیل بن داوود روایت کرده است که از امام رضا علیهالسلام سؤال کردم دربارهی روزه یعنی روزهی مستحبی، فرمود: سه روز در ماه است: چهارشنبه، پنجشنبه، جمعه [التهذیب، ج 1، ص 438.] .
استحباب حج با مؤمنین
حسن بن علی دیلمی غلام امام رضا علیهالسلام روایت میکند که شنیدم حضرت رضا علیهالسلام فرمود: کسی که دعوت کند سه مؤمن را به حج، یقینا جان خود را به خدای عزوجل به پول فروخته است [من لا یحضره الفقیه، ج 1، ص 77] .
این حدیث دلالت بر استجابت دعوت مؤمنین برای حج و قیام به هزینههای آن میکند. پس این از افضلترین کارهاست برای تقرب انسان به خدای متعال.
انجام حج از جانب میت
محمد بن عبدالله روایت میگوید که از ابوالحسن الرضا علیهالسلام پرسیدم دربارهی مردی که مرده است و وصیت به حج کرده، از کجا کرده، از کجا باید حج را برای او انجام دهند؟ فرمود: بر طبق مالش. اگر مال فراوان دارد حج او را باید از خانهاش برایش انجام دهند. اگر مال او نمیرسد، از کوفه برای او حج انجام دهند. اگر باز هم مال او نمیرسد از مدینه انجام گیرد [فروع کافی، ج 1، ص 250.] .
انجام حج به نیابت از جانب زنده
محمد بن عیسی یقطین روایت کرده است که ابوالحسن الرضا علیهالسلام یک بسته لباس و خدمتکارانی برای من و برادرم موسی بن عبید و یونس بن عبدالرحمن فرستاد و به ما دستور داد که از جانب او حج انجام دهیم. یکصد دینار بود و ما آن را بین خودمان تقسیم کردیم [التهذیب، ج 2، ص 261] .
و فقها به این روایت و غیر آن در جواز نیابت گرفتن از زنده در حج مستحبی استناد میکنند، همان گونه که به جواز نیابت از حج واجب فتوا میدهند مانند حج اسلام از زنده در آنچه که مکلف از انجام آن عاجز است.
احرام قبل از میقات
امام رضا علیهالسلام فرمود: احرام قبل از میقات جایز نیست [وسائل، ج 8، ص 232.] .
گذشتن از میقات
صفوان بن یحیی میگوید که به ابیالحسن الرضا علیهالسلام نوشتم که بعضی از پیروان شما از بطن العقیق محرم میشوند و در آنجا آب و منزلی نیست و شرایط برای آنها سخت است و یاران و شترانشان عجله دارند. پانزده میل آن طرف بطن العقیق منزلی است که در آن آب هست و همه در آنجا فرود میآیند. پس آیا شما فکر میکنید آنها مجازند که برای ارفاق به ایشان و راحتیشان، در محل آب محرم شوند؟
حضرت نوشت: «مسلما پیامبر خدا صلی الله علیه و آله زمان و مکان را برای مردم خود و مردمی که از جای دیگر میآیند تعیین کرده است، و کسی که مریض است اجازه دارد این کار را انجام دهد. بنابراین نباید از میقات تجاوز کنید مگر آنهایی که مریض هستند.»
همهی آنهایی که از میقات معین عبور میکنند و قصد مکه دارند واجب است که محرم شوند همان گونه که بر این روایات و غیر آن دلالت دارد.